Gözaltına Alınan Kişinin Hakları Nelerdir?

Gözaltı Sürecinde Yasal Haklar, Dikkat Edilmesi Gerekenler ve İfade İşlemleri

Gözaltı, suç şüphesi altında bulunan bir kişinin, soruşturmanın tamamlanması amacıyla kanuni yetkiler çerçevesinde geçici olarak özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamında düzenlenen gözaltı işlemi, bir cezalandırma yöntemi değil, yalnızca delillerin toplanması ve şüphelinin adli makamlar önüne çıkarılması için uygulanan bir koruma tedbiridir. Aniden böyle bir durumla karşılaşan vatandaşlarımız büyük bir panik ve stres yaşayabilmektedir. 10 yıllık ceza hukuku tecrübemiz göstermektedir ki, gözaltı süreci başladığı andan itibaren yasal hakların bilinmesi ve doğru kullanılması, ilerleyen aşamalarda telafisi imkansız hak kayıplarının önüne geçmektedir.

Gözaltı Süresi ve Uzatma Koşulları

Bir kişinin gözaltında tutulabileceği süre kanunla kesin sınırlarla çizilmiştir. Bireysel olarak işlenen suçlarda gözaltı süresi, yakalama anından itibaren en fazla 24 saattir. Bu süreye, şüphelinin en yakın hakim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu olan ve 12 saati geçemeyen yol süresi dahil değildir.

Toplu olarak işlenen (üç veya daha fazla kişinin bir araya gelerek işlediği) suçlarda ise delillerin toplanmasındaki güçlük nedeniyle gözaltı süresi uzatılabilmektedir. Cumhuriyet savcısı, her defasında 1 günü geçmemek üzere gözaltı süresinin 3 gün daha uzatılmasına yazılı olarak karar verebilir. Dolayısıyla, toplu suçlarda toplam gözaltı süresi en fazla 4 gün olabilir. Bu sürelerin aşılması hukuka aykırılık teşkil eder ve kişi veya yakını bu duruma karşı hemen sulh ceza hakimliğine itiraz edebilir.

Uyuşturucu Kullanma Suçunda Önleme Araması Olmadan Yapılan Aramalar Hukuka Aykırı mı yazımızı okumak için

TIKLAYINIZ

Gözaltındaki Kişinin Temel Hakları

Kanun koyucu, gözaltındaki kişinin savunma hakkını güvence altına almak ve kötü muameleyi engellemek adına faile birtakım devredilemez haklar tanımıştır. Gözaltına alınan her vatandaşın sahip olduğu temel haklar şunlardır:

Yakınlarına Haber Verme Hakkı: Kişi yakalandığında veya gözaltına alındığında, durumunun ve tutulduğu yerin bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin bildirilmesini isteme hakkına sahiptir.
Avukat Yardımından Yararlanma Hakkı: Şüpheli, kolluk (polis/jandarma) veya savcılık aşamasındaki her an müdafi (avukat) seçme ve onun hukuki yardımından yararlanma hakkına sahiptir. Avukat ücreti ödeyecek durumu olmayan kişilere, talepleri halinde baro tarafından ücretsiz avukat tayin edilir.
Suskunluk (İfade Vermeme) Hakkı: Gözaltına alınan kişiye yüklenen suç anlatıldıktan sonra, bu suç hakkında açıklamada bulunmama (susma) hakkı olduğu açıkça hatırlatılmalıdır. Şüpheli, avukatı gelene kadar veya tamamen kendi iradesiyle ifade vermekten kaçınabilir.
Sağlık Raporu Alınması Hakkı: Gözaltı sürecinin başında, yer değişikliğinde ve gözaltı hitamında (sonunda) şüphelinin sağlık durumu hekim raporu ile tespit edilmelidir. Bu raporlar, kolluk görevlilerinin bulunmadığı ortamlarda doktor tarafından düzenlenir.

Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca, şüphelinin ifadesinin alınması sırasında kolluk veya adli makamlar tarafından kötü davranma, işkence, ilaç verme, cezalandırma ile tehdit etme veya hukuka aykırı vaatlerde bulunma gibi yasak usuller kesinlikle uygulanamaz. Bu yollarla elde edilen ifadeler delil olarak kabul edilemez.

İfade Verme Süreci ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Gözaltı sürecinin en kritik aşaması ifade verme anıdır. Kolluk kuvvetleri veya Cumhuriyet savcısı tarafından yapılacak sorgulamada, şüphelinin kimlik bilgileri doğru olarak beyan edilmelidir ancak suçlamaya karşı savunma yaparken acele edilmemelidir. İfade tutanağı imzalanmadan önce mutlaka kelime kelime okunmalı, söylenmeyen bir sözün tutanağa geçirilip geçirilmediği kontrol edilmelidir.

İfade işlemleri esnasında şüphelinin avukatı ile kimsenin duyamayacağı bir ortamda, baş başa görüşme yapma hakkı bulunur. Avukat, ifade alınırken odada hazır bulunabilir, şüpheliye doğrudan müdahale etmeden hukuki haklarını hatırlatabilir ve tutanağa şerh (itiraz notu) düşebilir. Avukat yokluğunda kolluk tarafından alınan ifadeler, hakim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadığı sürece hükme esas alınamaz.

10 yıllık ceza hukuku pratiğimiz kapsamında Gaziantep genelinde takip ettiğimiz bir dosyada; müvekkilimiz, gece saatlerinde karıştığı iddia edilen bir hırsızlık vakası şüphesiyle kolluk güçleri tarafından gözaltına alınmıştır. Karakolda panikleyen müvekkile yasal hakları tam olarak hatırlatılmamış ve “Şimdi ifadeni imzala, sabah hemen serbest kalırsın” denilerek avukatsız ortamda hazırlanan bir ifade tutanağı imzalatılmıştır. Müvekkil, baskı altında işlemediği bir suçu kabul ettiğini beyan eden tutanağa imza atmıştır.

Sabah saatlerinde yakınlarının bize ulaşması üzerine derhal adli sürece dahil olduk. Müvekkilin gözaltı süresi dolmadan savcılık sorgusuna katılarak, kollukta alınan ifadenin yasak usullerle ve müdafi olmaksızın alındığını belirttik. Müvekkilin susma hakkını kullanmasını sağlayarak adli tıp muayene sevkini ve olay saatine ait çevre dükkanların kamera (mobese) görüntülerinin toplanmasını talep ettik. Yapılan kamera incelemesinde, suçun işlendiği saatte müvekkilin bambaşka bir mahallede, bir akaryakıt istasyonunda olduğu kesin delillerle ortaya konmuştur. Savcılık, avukatsız alınan kolluk ifadesinin geçersizliğini ve somut kamera delillerini dikkate alarak müvekkili tutuklamaya sevk etmeden serbest bırakmış, ardından hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (takipsizlik) vermiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Gözaltı kararına karşı nasıl ve kimler itiraz edebilir?

Gözaltına alma kararına karşı, gözaltına alınan kişinin kendisi, eşi, kanuni temsilcisi, birinci veya ikinci derece kan hısımları (anne, baba, çocuk, kardeş) ya da avukatı itiraz edebilir. İtraz, gözaltı kararını veren Cumhuriyet savcılığının bağlı olduğu Sulh Ceza Hakimliğine yazılı bir dilekçe ile yapılır. Hakim, itirazı en geç 24 saat içinde inceleyerek karara bağlamak zorundadır.

2. Polis beni avukatım olmadan sorgulayabilir mi?

Polis sizi avukatınız olmadan sorgulayabilir ancak bu durumda susma hakkınızı kullanma yetkiniz her zaman vardır. Ayrıca, avukat yokluğunda kolluk tarafından alınan ifade tutanakları, siz mahkemede o ifadeyi bizzat kabul etmediğiniz sürece hukuken geçersizdir ve ceza verilmesine dayanak oluşturamaz. Bazı ağır suç tiplerinde (alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda) ise avukat bulundurulması zaten zorunludur.

3. Gözaltı süresi hafta sonuna veya resmi tatile denk gelirse ne olur?

Gözaltı süreleri kesintisizdir. Hafta sonu, bayram veya resmi tatil günleri gözaltı süresini durdurmaz ya da uzatmaz. Adliyelerde nöbetçi Cumhuriyet savcıları ve nöbetçi sulh ceza hakimlikleri 7/24 esasına göre çalıştığı için, tatil günlerinde de 24 saatlik (veya uzatılmışsa ilgili) süre dolmadan şüphelinin adliyeye sevk edilmesi yasal bir zorunluluktur.

4. Hukuka aykırı olarak gözaltında tutulursam tazminat alabilir miyim?

Evet, alabilirsiniz. Kanuna uygun olarak gözaltına alınsa bile sonradan haklarında kovuşturmaya yer olmadığına (takipsizlik) veya beraat kararı verilen kişiler ile kanuni sürelerin üzerinde gözaltında tutulan kişiler, kararın kesinleşmesinden itibaren 3 ay içinde devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açabilirler. Bu dava, kişinin oturduğu yerdeki Ağır Ceza Mahkemesinde açılır.

İletişim Bilgileri:
Avukat Aziz Cihan Kaçıran
Gaziantep Barosu Sicil No: 2423
İletişim: 0532 715 47 05

Yasal Uyarı:
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Ceza hukuku süreçleri ve gözaltı tedbirleri hürriyeti bağlayıcı ağır sonuçlar doğurabileceğinden, hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.

Kaynaklar:

5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (Madde 91, 92, 147, 148).
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu Güncel Kararları.